Irrational Man – Κριτική από τον Γιώργο Σταματιάδη

0

H διάπραξη και διαλεύκανση ενός εγκλήματος, τα κίνητρα, οι ενοχές, η τιμωρία του εγκληματία καταλαμβάνουν όλο και μεγαλύτερη θέση στη θεματολογία του Γούντι Άλεν: Διαδοχικά βρίσκουμε τα εν λόγω στοιχεία στις ταινίες Match Point (2005), Scoop (2006), Το Όνειρο της Κασσάνδρας (2007) και τελευταία στον Παράλογο Άνθρωπο (Γιοακίν Φοίνιξ, Έμα Στόουν).
Ο Άλεν έχει εκφράσει επανειλημμένα τις πεποιθήσεις του για τα θεμελιώδη ζητήματα της ανθρώπινης ύπαρξης, οι οποίες μπορούν να συνοψιστούν ως εξής: Η ζωή δεν έχει νόημα και κυβερνιέται από την τύχη. Αν είναι έτσι, ποιος ο λόγος να γυρίζει κάθε χρόνο από μια ταινία, και μάλιστα σε αρκετά προχωρημένη ηλικία; Μα ακριβώς αυτός. Να γεμίσει ένα κενό ύπαρξης, να ικανοποιήσει μια ακόρεστη δίψα για απαντήσεις πάνω στα κεφαλαιώδη ερωτήματα που ταλανίζουν τον άνθρωπο από δημιουργίας του κόσμου.
Υπό αυτή την έννοια, ο Άλεν σκηνοθετεί μια μόνο ταινία σε παραλλαγές, εναλλάσσοντας κάθε φορά την έμφαση στο κωμικό ή στο δραματικό στοιχείο. Εκθέτει στο πανί ό,τι τον βασανίζει στη ζωή, ψυχαναλυόμενος σε παγκόσμια θέα. Ο νεοϋορκέζος δημιουργός δουλεύει αποκλειστικά πάνω στο δικό του υλικό, μεταφέροντας στους χαρακτήρες του τις αγωνίες, τα άγχη, τις νευρώσεις και τους προβληματισμούς του.
irrationalman
Βέβαια, οι παραλλαγές ενός βασικού μοτίβου δύσκολα φτάνουν στο ίδιο επίπεδο ποιότητας, και αν θέλουμε να είμαστε ειλικρινείς, ο Παράλογος Άνθρωπος έχει εμφανείς ατέλειες. Σεναριακά χάσματα, προσποιητοί διάλογοι, φιλοσοφικές αναφορές που μοιάζουν να έχουν αντιγραφεί από εγχειρίδιο φιλοσοφίας για πρωτοετείς φοιτητές, ένα αμήχανο και διδακτικό κλείσιμο αποτελούν ενδείξεις ότι έχει επέλθει μια (προσωρινή;) κόπωση. Παρά ταύτα, το κύριο θέμα της ταινίας παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον.
Ένας επιτυχημένος καθηγητής φιλοσοφίας, σε βαθύτατη υπαρξιακή κρίση, αναλαμβάνει καθήκοντα σ’ένα περιφερειακό πανεπιστήμιο. Τυχαία μαθαίνει ότι πρόκειται να συντελεστεί μια αδικία και αναλαμβάνει αυτοβούλως δράση, φτάνοντας μάλιστα στο φόνο, προκειμένου να αποτρέψει ένα δυσάρεστο αποτέλεσμα στη ζωή κάποιων αγνώστων. Η ζωή του ξαφνικά αλλάζει και ο ίδιος ανανεώνεται σε εντυπωσιακό βαθμό.
Ας εξετάσουμε αρχικά την εξήγηση που δίνει ο ίδιος ο ήρωας για το έγκλημα. Υπάρχει αδικία στον κόσμο, που πρέπει με οποιοδήποτε τρόπο να μειωθεί ή και να εξαλειφθεί. Ο καθηγητής προχωρά έτσι στην υλοποίηση μιας γενικής ιδέας, αλλά με παράλογο τρόπο, καθότι σε τελική ανάλυση μη αποδοτικό.
Η παραδοχή αυτής της θέσης προκαλεί ίλιγγο. Το θύμα των ενεργειών του δεν μπορεί να υπερασπιστεί τον εαυτό του ενώπιον του κοινού, καθώς παραμένει σε όλη την ταινία απελπιστικά βουβό. Το κίνητρο του δολοφόνου είναι –υποτίθεται- ευγενές, αλλά η (αβέβαιη) αποφυγή μιας αδικίας δεν μπορεί να συγκριθεί με το απροσμέτρητο βάρος της αφαιρεθείσας ανθρώπινης ζωής. Παρατηρείται ευλόγως ανισορροπία μεταξύ του σκοπού και του μέσου. Ακόμα και επί της αρχής, η διαδικασία στάθμισης των δυο είναι εγγενώς προβληματική. Ένας φόνος δεν παύει να είναι ένας φόνος, μια πράξη με αδιαφιλονίκητη απαξία, που προσκρούει στην ιερότητα της ανθρώπινης ζωής.
Irrational Man
Οι εξηγήσεις που δίνει ο καθηγητής είναι συνεπώς αβαθείς, απλές εκλογικεύσεις μιας αστήριχτης, άλογης απόφασης. Σε αυτή την προοπτική, δε μένει απαρατήρητο ότι ο Άλεν, από τον τίτλο της ταινίας ακόμα, παίρνει θέση. Ο άνθρωπος που σκιαγραφεί είναι παράλογος (ή ανορθολογικός). Σε τί συνίσταται η παραβίαση της λογικής εν προκειμένω; Το παράλογο της πράξης έγκειται στο ότι φαινομενικά παρέχει λόγο ύπαρξης στον καθηγητή, ενώ αυτό ΔΕ θα έπρεπε να συμβαίνει.
Στη ζωή υπάρχουν μόνο παροδικές αφορμές, περισπασμοί για να αφαιρούμαστε και να μη σκεπτόμαστε την ανυπαρξία νοήματος. Η τέχνη ή οποιαδήποτε άλλη δραστηριότητα έχουν σημασία μόνο στο βαθμό που μας κάνουν να ξεχνάμε (πρόσκαιρα) το μόνο βέβαιο δεδομένο της ύπαρξής μας. Για τον Άλεν, παρότι ο φόνος αποδίδει σε προσωπικό επίπεδο, δεδομένου ότι ο καθηγητής αναζωογονείται υπαρξιακά, πνευματικά και σεξουαλικά, είναι παράλογο να πιστεύει κανείς ότι ακόμα και μετά από την εκτέλεση μιας τόσο ακραίας πράξης θα επέλθει κάποια σημαντική αλλαγή, θα νοηματοδοτηθεί το μηδέν ή θα γεμίσει το κενό. Ο μηδενισμός λοιπόν καλύτερα να μείνει στο στάδιο της παθητικότητας, γιατί διαφορετικά, αποκτώντας ενεργητικότητα δια της βίας, και σκορπά οδύνη και δεν κατορθώνει επί της ουσίας τίποτα απολύτως.
Ανακύπτει ωστόσο ένα φλέγον ερώτημα: Γιατί να συμβαίνει αυτό; Εφόσον για τον Άλεν δεν υπάρχει Θεός, εφόσον η τιμωρία στον άλλο κόσμο είναι μια επινοημένη ιστοριούλα για να μην αλληλοφαγωθούμε, τότε δεν υπάρχει τίποτα άξιο λόγου που να μας αποτρέπει από την αφαίρεση της ζωής των άλλων. Πώς μπορεί να σταθεί μια πλήρως εκκοσμικευμένη, άθρησκη ή και άθεη κοινωνία; Πως θα αποτραπεί η αλληλοκαταστροφή, δεδομένου ότι τίποτα δεν έχει νόημα;
Ποια (πρέπει να) είναι τα όρια σε αυτό που μπορεί να μας δώσει εφήμερη χαρά και ικανοποίηση σε ένα σιωπηλό σύμπαν, αφού δεν υπάρχει μετά θάνατον τιμωρία; Ο Άλεν πιθανότατα υποχωρεί μπροστά στις ακρότατες συνέπειες της αντίληψης που έχει για τα πράγματα. Στις ταινίες του αφενός ο δολοφόνος χάνει μέρος της ανθρώπινης υπόστασής του, υποβιβάζεται οντολογική κατηγορία τρόπω τινά, αφετέρου ο κόσμος διαποτίζεται από ένα είδος δικαιοσύνης ή ισορροπίας, που αποτρέπει την πλήρη κατάρρευση ή καταστροφή των πάντων. Το κακό δε θριαμβεύει ποτέ ολοκληρωτικά στις ταινίες του Άλεν, είμαστε μακριά από τις κοσμοθεωρίες των αδερφών Κοέν ή του Ντέιβιντ Φίντσερ.
Ο καθηγητής του Άλεν είναι ένας νομάς, χωρίς κανένα οικογενειακό ή φιλικό δεσμό, μια απομονωμένη μονάδα απέναντι στο σύμπαν. Το κοινωνικό ζήτημα έχει λυθεί, η ιστορία είναι απούσα, οι παραδόσεις αδιάφορες ή άφωνες, και επικρατεί παντού ευταξία. Γεννιόμαστε συνεπώς μόνοι, ζούμε μόνοι, πεθαίνουμε μόνοι, ενδεχομένως από τύχη. Το μόνο βέβαιο είναι ότι δεν υπάρχει βεβαιότητα.
Ο σκεπτικισμός του Άλεν υπερισχύει του πεσιμισμού και του μηδενισμού του. Το χάος που ανοίγει η έλλειψη νοήματος παραδόξως δε μας ισοπεδώνει, δε μας αφαιρεί καθετί ανθρώπινο. Κατά ένα μαγικό (ανεξήγητο) τρόπο, τα πράγματα κλίνουν ελαφρώς υπέρ του καλού.
Επιλέγοντας τη βία, ο καθηγητής επιλέγει τελικά το παράλογο. Είτε επειδή η πράξη του δεν έχει κάποιο ουσιώδες αντίκρισμα είτε επειδή αντιβαίνει στο κοσμικό πλαίσιο που κυβερνά την ύπαρξή μας.

Γιώργος Σταματιάδης

Κοινοποίηση

Γραψτε ενα σχολιο