Ο Oνειρόκοσμος στον Κινηματογράφο

0

Μέρος 1o

Γράφει η Ελπίδα Παναγιωτίδου

«ΕΝΑ ΟΝΕΙΡΟ ΠΟΥ ΟΝΕΙΡΕΥΤΗΚΑΜΕ ΜΕ ΤΑ ΜΑΤΙΑ ΑΝΟΙΧΤΑ» Φεντερίκο Φελίνι
H κατανόηση της ύπαρξης, ο ρόλος των ονείρων και η ερμηνεία τους, παραμένουν για πολλούς άλυτος γρίφος.Διαφορετικές εκδοχές, που πηγάζουν από διαφορετικούς πολιτισμούς και χρονικές περιόδους, θέλουν τα όνειρα ως προ-μηνύματα του τι θα συμβεί στη πραγματική ζωή. Για τον επιστημονικό κόσμο η λύση βρίσκεται στην αποκωδικοποίηση του περίπλοκου μηχανισμού του εγκεφάλου, ενώ για τον χώρο της ψυχανάλυσης τα όνειρα είναι προβολές του υποσυνειδήτου. Όποια και αν είναι η εξήγηση, τα όνειρα είναι φαινόμενα του μυαλού και της ψυχής. Χαράζονται στη μνήμη εμμονικά και μετατρέπονται σε ιστορίες και εικόνες: τα βασικά συστατικά της τέχνης του Κινηματογράφου.

Ενδεχομένως το υποσυνείδητο να λειτουργεί σαν μια εσωτερική μηχανή προβολής,το όνειρο σαν μια ταινία,που είτε γραμμικά,είτε μπερδεύοντας τον χώρο και τον χρόνο, αφηγείται μια ιστορία με φανταστικές εικόνες – έγχρωμες, ασπρόμαυρες, δυσνόητες, σουρεαλιστικές. Η «ονειρική εμπειρία» σχετίζεται με την «κινηματογραφική». Ο θεατής όντας μυημένος στην περιπλοκότητα των ονείρων μπορεί να αποδεχθεί το φανταστικό στο σινεμά,να ανακατασκευάσει την ιστορία και να προσδώσει την δική του ερμηνεία στην αλληλουχια των εικόνων, «να ονειρευτεί με τα μάτια ανοιχτά» (Φεντερίκο Φελίνι).

“A FILM IS A RIBBON OF DREAMS” Όρσον Γουέλς
Για τον Όρσον Γουέλς το φιλμ δεν είναι μια πλαστική λωρίδα που απλά αποτυπώνει ή προβάλλει εικόνες αλλά ένα υλικό φτιαγμένο από όνειρα. Αυτή η προσέγγιση είναι συνυφασμένη με τα πρώιμα χρόνια του κινηματογράφου. Το 1898 o Ζωρζ Μελιέ σκηνοθετεί την μικρού μήκους ταινία “The Astronomer’s Dream”.

The Astronomer's DreamΗ ταινία, αν και διάρκειας μόνο τριών λεπτών, δεν στερείται σε πυκνότητα εναλλαγών καταστάσεων και συναισθημάτων, πλούσια σε μαγικά κόλπα, σουρεαλισμό και έντονο χιούμορ. Ενας αστρονόμος μελετά με φόντο το φεγγάρι, δέχεται πληθώρα απροσδόκητων επισκεπτών, ευχάριστων αλλά και δυσάρεστων, με αποκορύφωμα το προσωποποιημένο φεγγάρι. Στο τέλος της ταινίας βλέπουμε τον επιστήμονα να ξυπνάει αποκαλύπτοντας ότι τα πάντα ήταν ένα όνειρο – η σύνδεση του φανταστικού με την πραγματικότητα.

Πιθανότατα αυτή να είναι και η πρώτη «ονειρική σεκάνς» ή «σεκάνς ονείρου», μια καθιερωμένη πλέον σεναριακή αφηγηματική τεχνική στην ιστορία του Κινηματογράφου. Το ασυνείδητο και η δυνατότητα της οπτικοποίησης ιδεών πέρα από τον υλικό κόσμο απασχόλησε και τους μετέπειτα δημιουργούς. Με το πέρασμα των χρόνων τα παραδείγματα πληθαίνουν.

SherlockΜία εξαιρετική «σεκάνς ονείρου» συναντάμε τo 1924  στη μεσαίου μήκους ταινία Sherlock Jr. (Σέρλοκ ο Νεότερος), με τον Μπάστερ Κίτον στον πρωταγωνιστικό ρόλο, στη σκηνοθεσία αλλά και στο μοντάζ. Ο Κίτον υποδύεται τον υπεύθυνο μηχανής προβολής σε κινηματογραφική αίθουσα, ο οποίος επιθυμεί να γίνει ντετέκτιβ σαν τον Σέρλοκ Χολμς. Κατά την διάρκεια της προβολής μιας ταινίας αποκοιμιέται. Με την τεχνική της διπλοτυπίας παρουσιάζει τον εαυτό του να αποσπάται από το σώμα σε κατάσταση ύπνου και να πηγαίνει στην αίθουσα προβολής, να πηδάει μέσα στην οθόνη και να ενσωματώνεται στην ταινία και τη δράση της. Πλέον οι θεατές της αίθουσας παρακολουθούν τις περιπέτειες του Κίτον και εμείς αυτούς και ό,τι παρακολουθούν:

Ο Κίτον, ήδη γνωστός για τα ακροβατικά του κόλπα, στη συγκεκριμένη σκηνή, συνδυάζει οπτικά τρικ και έντονη σωματική υποκριτική για να πετύχει νέους τρόπους κινηματογραφικής αφήγησης. Πειραματίζεται με το μοντάζ και καταφέρνει να εντυπωσιάσει αλλά και να υπενθυμίσει στον θεατή ότι παρακολουθεί μια ταινία μέσα σε μια ταινία, μέσα σε ένα όνειρο.

«ΔΙΑΠΙΣΤΩΣΑ ΠΩΣ ΣΤΗ ΚΑΜΕΡΑ ΜΟΥ ΕΙΧΑ ΕΝΑ ΠΡΟΣΘΕΤΟ ΦΑΚΟ – ΔΕΝ ΗΤΑΝ KODAK, ΔΕΝ ΗΤΑΝ ZEISS, ΑΛΛΑ Ο ΦΡΟΥΝΤ » Μπερνάντο Μπερτολούτσι.

Ο Κινηματογράφος και η Ψυχανάλυση γεννήθηκαν την ίδια εποχή. Οι Αδερφοί Λυμιέρ παρουσίαζαν στον κόσμο τις πρώτες τους ταινίες (1895), ενώ ο Φρόυντ δημοσίευε τις πρώτες του μελέτες πάνω στην Υστερία, έργο από το οποίο θεωρείται πως αναδύθηκε η ψυχανάλυση. Στο όνειρο του Κίτον η ενσωμάτωση της ψυχανάλυσης δεν αποτελούσε πρώτο μέλημα, όπως και σε άλλα κινηματογραφικά όνειρα στα επόμενα χρόνια. OzΧαρακτηριστική είναι η περίπτωση της χρονικά μεγαλύτερης ονειρικής σεκανς, το όνειρο της Ντόροθυ στην ταινία Wizard of Oz (Μάγο του Όζ-1939). Λιγότερη σημασία δίνεται στις ασυνείδητες επιθυμίες της Ντόροθυ και περισσότερο στο γεγονός ότι το όνειρο είναι έγχρωμο. Η επιτυχημένη εφαρμογή της Τριχρωμίας της Technicolor επισκιάζει τη Θεωρία του Φρόυντ για την καταπίεση, καθώς η Ντόροθυ καταστέλλει τα συναισθήματα της για χάρη της θείας Εμ και του Θείου Χένρυ..

Δεν αργεί πάντως να απασχολήσει, ιδιαίτερα τους παραγωγούς του μεταπολεμικού Χόλυγουντ, το αυξανόμενο ενδιαφέρον των θεατών για σεναριακούς χαρακτήρες και καταστάσεις που πραγματεύονται Spellbound dream sequenceκαι εξερευνούν τα πηγάδια της ψυχής. Αυτή η μετατόπιση ενδιαφέροντος εκπροσωπείται επάξια στo Χιτσκοκικό Spellbound (Νύχτα Αγωνίας-1945). Ο παραγωγός, Ντέιβιντ Σέλζνικ, ήθελε να κάνει μια ταινία βασισμένη στις εμπειρίες του από την πρακτική της ψυχανάλυσης, ενώ ο Άλφρεντ Χίτσκοκ να συνδυάσει ψυχαναλυτικές θεωρίες και θρίλερ (το είδος που είναι συνώνυμο με το έργο του). Μέσα σε αυτό το δίδυμο προστίθεται και η σουρεαλιστική ματιά του Σαλβαντόρ Νταλί που συνεργάζεται με τον σκηνοθέτη για να δημιουργήσουν μια από τις πιο γνωστές σεκάνς ονείρου στο σινεμά.

Αν και η ψυχανάλυση δεν περιορίζεται στην ερμηνεία των ονείρων, το παραπάνω όνειρο λειτουργεί σεναριακά ως κλειδί για τη λύση του μυστηρίου: Έχει ο Τζον Μπάλανταϊν (Γκρέγκορι Πεκ) δολοφονήσει τον γιατρό του Δρ.Εντουάρτς; Ο Τζον αφηγείται το όνειρο στη ψυχαναλύτριά του Δρ.Κονστάνς (Ίνγκριντ Μπέργκμαν) που είναι πεπεισμένη για την αθωότητα του και προσπαθεί να αποδικωποιήσει τα ονειρικά σύμβολα για να εξιχνιαστεί ο φόνος και να ανακτήσει ο Τζον τη μνήμη του. Οι εικόνες του Νταλί αντανακλούν την υλική και ψυχική πραγματικότητα, συνδυάζοντας γεγονότα που έχει βιώσει ο Τζον με μέρη της φαντασίας του ως δημιουργήματα της ενοχής του. Ενάς καμβάς με τεράστια μάτια (η αίσθηση του Πεκ ότι παρακολουθείται), απρόσωπες φιγούρες (ως κενά μνήμης), διαστρεβλωμένα αρχιτεκτονικά τοπία και η αίσθηση της κενότητας του χρόνου συνθέτουν το έντονα εικαστικό μέρος του ονείρου – ακριβώς το αποτέλεσμα που ήθελε ο Χίτσκοκ επιλέγοντας τον Νταλί ως συνεργάτη.

«ΈΝΑ ΑΠΟ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΟΝΕΙΡΟΥ ΕΙΝΑΙ ΟΤΙ ΤΙΠΟΤΑ ΔΕΝ ΜΑΣ ΞΑΦΝΙΑΖΕΙ ΜΕΣΑ ΣΕ ΑΥΤΟ» Ζαν Κοκτώ

Η ψυχαναλυτική ερμηνεία των ονείρων αποκτά τη θέση της στον κινηματογραφικό καμβά. Οι δημιουργοί ταινιών εξελίσσουν τη χρήση των ονείρων για να διαμορφώσουν νέα κινηματογραφικά είδη, να εξερευνήσουν αφηγηματικές φόρμες και να εξιστορίσουν τα δικά τους όνειρα. Στο Χόλυγουντ τα όνειρα είναι συνήθως σεκάνς που μεσολαβούν σε γραμμικές ιστορίες, ενώ οι Ευρωπαίοι σκηνοθέτες τα προσαρμόζουν στην τέχνη τους και αναδεικνύουν το προσωπικό τους στυλ. O ανατρεπτικός καλλιτέχνης Ζαν Κοκτώ (ποιητής, ζωγράφος και σκηνοθέτης από την ηλικία των σαράντα), Orpheusστην ταινία του Orphée (Ορφέας 1950) ακολουθεί την αφηγηματική ατμόσφαιρα ενός ονείρου, επισκιάζοντας την πραγματικότητα, αψηφά τις καθιερωμένες σεναριακές σύμβασεις της εποχής και μιμείται τα όνειρα. Ο ίδιος πίστευε πως «{η} ταινία δεν είναι η εξιστόριση ενός ονείρου,αλλά ένα όνειρο όπου συμμετέχουμε όλοι {θεατές} μέσα από μια διαδικασία ύπνωσης, και οποιαδήποτε διακοπή στον μηχανισμό του ονείρου {αναφερόμενος στα ρεαλιστικά στοιχεία} ξυπνάει όποιον ονειρεύεται και χάνει το ενδιαφέρον του για έναν ύπνο που πλέον δεν του ανήκει».
O Ορφέας του Κοκτώ δεν είναι μουσικός αλλά ποιητής που αναζητά την έμπνευση, ο θάνατος είναι μια ελκυστική γυναίκα, η Πριγκίπισσα, που σαγηνεύει τον Ορφέα με την ποίηση (εμμονικά ο Ορφέας ακούει ποιητικά αποσπασμάτα από το ραδιόφωνο του αυτοκινήτου) και τον παρασέρνει στον Κάτω Κόσμο. Ο Κοκτώ χρησιμοποιεί τους καθρέφτες ως μέσο μετάβασης. Οι καθρέφτες είναι οι πόρτες μέσα από τις οποίες ο θάνατος έρχεται και φέυγει.

Η γυναίκα του Ευριδίκη περιμένει τον Ορφέα να επιστρέψει κοντά της μέχρι που απογοητεύεται και πεθαίνει. Ο Ορφέας την αναζητά στον Κάτω Κόσμο μέχρι που η Πριγκίπισσα θυσιάζει την αγάπη της για αυτόν και επιτρέπει στην Ευριδίκη να επιστρέψει στη ζωή και να σμίξει μαζί του. Η Ευριδίκη ξυπνά και το ταξίδι μέσα από τους καθρέφτες δεν είναι τίποτα αλλό παρά ο ονειρόκοσμος που δημιούργησε ο Κοκτώ.

Ελπίδα Παναγιωτίδου
Casting Director /Σεμινάρια Κινηματογράφου

Κοινοποίηση

Γραψτε ενα σχολιο