Ο Oνειρόκοσμος στον Κινηματογράφο Μέρος 2ο

0

Ελπίδα Παναγιωτίδου

«Η ΤΑΙΝΙΑ ΩΣ ΟΝΕΙΡΟ,Η ΤΑΙΝΙΑ ΩΣ ΜΟΥΣΙΚΗ.ΚΑΜΙΑ ΤΕΧΝΗ ΔΕΝ ΠΕΡΝΑΕΙ ΣΤΗ ΣΥΝΕΙΔΗΣΗ ΜΑΣ ΟΠΩΣ ΤΟ ΚΑΝΕΙ Ο ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΣ, ΣΤΟΧΕΥΟΝΤΑΣ ΚΑΤΕΥΘΕΙΑΝ ΣΤΑ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ ΜΑΣ,ΒΑΘΙΑ ΜΕΣΑ ΣΤΑ ΣΚΟΤΕΙΝΑ ΔΩΜΑΤΙΑ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ ΜΑΣ»‘Ιγκμαρ Μπέργκμαν.

Ολόκληρο το κινηματογραφικό έργο του Ίγκμαρ Μπέργκμαν αποτελεί μια ατέλειωτη εξερεύνηση του υποσυνειδήτου. Ανήκει στους Ευρωπαίους δημιουργούς που η ψυχολογική του πολυπλοκότητα βρίσκει απόλυτη εφαρμογή στη τέχνη του. Οι ταινίες του δεν είναι απλές αναπαραστάσεις ονείρων, αναμνήσεων και φαντασίας αλλά μια αυτοβιογραφική μελέτη. Τα όνειρα και οι εφιάλτες του μετουσιώνονται στη μεγάλη οθόνη. Το 1968 σκηνοθετεί την ταινία Vargtimmen(Η Ώρα του Λύκου) και ο ίδιος δηλώνει «ξαφνικά, καθώς ετοίμαζα την Ώρα του Λύκου, κατάλαβα πως όλες μου οι ταινίες ήταν όνειρα. Φυσικά, γνώριζα πως κάποιες ταινίες μου ή μέρη τους ήταν όνειρα…Αλλά το γεγονός πως ΟΛΕΣ μου οι ταινίες είναι όνειρα, για μένα ήταν μια ανακάλυψη».

Η Ώρα του Λύκου, που απορρέει από την Σκανδιναβική παράδοση, επεξηγείται στο τρέιλερ της ταινίας «η ώρα του λύκου, είναι η ώρα μεταξύ της νύχτας και της αυγής, η ώρα όπου οι περισσότεροι άνθρωποι πεθαίνουν, ο ύπνος είναι πιο βαθύς, οι εφιάλτες πιο αληθινοί. Είναι η ώρα όπου όσοι παραμένουν άγρυπνοι στοιχειώνονται από τους βαθύτερους φόβους τους, τα φαντάσματα και οι δαίμονες είναι δυνατότεροι. Η ώρα του λύκου είναι η ώρα που γεννιούνται τα περισσότερα παιδιά».
Ο Oνειρόκοσμος στον ΚινηματογράφοΗ ταινία έχει ως κεντρικό πρόσωπο έναν καλλιτέχνη, τον Γιόχαν Μποργκ (Max Von Sydow) και την έγκυο σύζυγο του Άλμα (Liv Ullmann) που ζουν, σχεδόν απομονωμένοι, σε ένα νησί. Ο Γίοχαν πάσχει από αϋπνία. Κάθε βράδυ, την ώρα του λύκου (3-4 το πρωί), εξιστορεί στην γυναίκα του μια σειρά από παράξενα όνειρα. Η πραγματικότητα μπερδεύεται με την παραίσθηση, οι αναμνήσεις με τους εφιάλτες και ο Γίοχαν σταδιακά οδηγείται στην παράνοια. Η Αλμά προσπαθεί να τον βοηθήσει αλλά από ένα σημείο και έπειτα αρχίζει να αποκτά τις ίδιες παραισθήσεις με τον Γιόχαν.

Ο Μπέργκμαν είχε ήδη σκηνοθετήσει πάνω από είκοσι ταινίες όταν έκανε την «Ώρα του Λύκου», συμπεριλαμβάνοντας τις Kvinnodröm (Όνειρα, 1955), Smultronstället (Άγριες Φράουλες, 1957) και Persona (Περσόνα, 1966). Η κινηματογραφική παρουσία του ονείρου κυριαρχεί ως μηχανισμός αφήγησης και θεματικής στις παραπάνω τρείς ταινίες. Οι χαρακτήρες έρχονται αντιμέτωποι με την υπερβατική πλευρά της ζωής. Βιώνουν τα όνειρα και τους εφιάλτες τους, είτε αναπολούν το παρελθόν είτε αντιμάχονται το παρόν. Η πρώτη σεκάνς ονείρου του Ισαάκ Μποργκ (Victor Sjostrom), ενός υπερήλικα ακαδημαϊκού καθηγητή, στην ταινία «Άγριες Φράουλες», έχει χαρακτηριστεί ως η πιο «πλούσια» σε φροϋδικά σύμβολα.

Ο καθηγητής περιφέρεται χαμένος και φοβισμένος στους άδειους δρόμους μιας πόλης. Δεν κατανοεί την ύπαρξη ενός ρολογιού χωρίς δείκτες με δύο ζωγραφισμένα μάτια. Η εξαϋλωση του άγνωστου χωρίς μάτια άντρα και η κατά μέτωπο συνάντηση του εαυτού του μέσα στο πεσμένο φέρετρο τον σοκάρουν και ξυπνά. Η έλλειψη του χωροχρόνου και των γεγονότων στερούνται ορθολογικής εξήγησης. Η ερμηνεία τους έγκειται στο φόβο του θανάτου και στον απολογισμό μιας ολόκληρης ζωής του Ισαάκ. Με αφορμή την παραλαβή ενός τιμητικού βραβείου για το συνολικό του έργο, ο Ισαάκ ταξιδεύει οδικώς από την Στοκχόλμη στη Λουντ. Το ταξίδι μετατρέπεται σε μια βαθιά ενδοσκόπηση και απολογισμό της ζωής του χαρακτήρα λίγο πριν το τέλος της.

Ο Μπέργκμαν δεν επιχειρεί να εντυπωσιάσει με τον τρόπο που κινηματογραφεί τα όνειρά. Επιθυμεί να τα παρουσιάζει με «σάρκα και οστά» ώστε να ενεργοποιήσει τους ευαίσθητους αισθητήρες των θεατών του.

«Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΠΟΥ ΟΝΕΙΡΕΥΕΤΑΙ ΕΙΝΑΙ ΕΥΦΥΗΣ» Ακίρα Κουροσάβα.

Ο Ιάπωνας σκηνοθέτης Ακίρα Κουροσάβα, στην ηλικία των 80 ετών, σκηνοθετεί τα δικά του Όνειρα(1990). Η ταινία είναι σπονδυλωτή και αποτελείται από οχτώ διαφορετικές αυτοτελείς ιστορίες-όνειρα.Ο ίδιος σε συνεντευξή του είχε αναφέρει πως αφορμή για την δημιουργία της στάθηκε ένα απόσπασμα από βιβλίο Ο Oνειρόκοσμος στον Κινηματογράφοτου Ντοστογιέφσκι, «πως τα όνειρα εκφράζουν τους βαθύτερους φόβους και τις μεγαλύτερες ελπίδες μας». Έτσι κατέγραψε σε χαρτί ένα όνειρο από την παιδική του ηλικία το οποίο μετεξελίχθηκε, σε συνδυασμό με άλλα όνειρα που είχε σε διαφορετικά στάδια της ζωής του, σε ένα μωσαϊκό εικόνων και συμβολισμών. Σε αντίθεση με την κινηματογραφική προσέγγιση του Μπέργκμαν στο Smultronstället όπου τα όνειρα είναι ασπρόμαυρα με έντονα κοντράστ, ο Κουροσάβα αποδίδει τα δικά του Όνειρα με την αισθητική επιρροή του ιμπρεσιονισμού των ζωηρών χρωμάτων. Οι ταινίες μοιράζονται σε κοινό έδαφος θέματα όπως τον αρχέγονο φόβο του θανάτου, την επιστροφή στην παιδική ηλικία, τις ανθρώπινες αποτυχίες αλλά και επιτεύγματα τόσο σε προσωπικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο.

Σε κάθε ενότητα(όνειρο) έχει δοθεί και ένας τίτλος. Η πρώτη «Ήλιος με βροχή», αναφέρεται στις παιδικες ανησυχίες και την περιεργεια του Κουροσάβα ως παιδί, είναι το όνειρο που στάθηκε αφορμή για να κάνει την ταινία. Η μητέρα προειδοποιεί τον μικρό γιό της να μείνει σπίτι «όταν έχει ήλιο με βροχή παντρεύονται οι αλεπούδες και θυμώνουν όταν τις βλέπει κανείς». Το παιδί(ο μικρός Κουροσάβα) παρακούει τη μητέρα του και πηγαίνει στο δάσος όπου παρακολουθεί την γαμήλια τελετή των ανθρωπόμορφων αλεπούδων. Όταν επιστρέφει σπίτι έρχεται αντιμέτωπος με τις συνέπειες, η μητέρα θυμωμένη τον συμβουλεύει να βρεί τις αλεπούδες κάτω από το ουράνιο τόξο και να ζητήσει συγχώρεση. Σε αυτήν την ενότητα εξερευνάται το στοιχείο της ενοχής, του απαγορευμένου αλλα και η εξιλέωση όταν θα την αναζητήσει κανείς.
Ο Oνειρόκοσμος στον ΚινηματογράφοΌλες οι ονειρικές σεκάνς προσεγγίζουν και μια διαφορετική έννοια , στον «Ροδακινόκηπο» το νεαρό αγόρι αντιμετωπίζει τον φόβο αποκοπής από την φύση. Στη «Χιονοθύελλα» ο άνθρωπος βιώνει την ορμή του θανάτου, παρασύρεται από τις προσωπικές του σειρήνες, αλλά βρίσκει τη δύναμη να παλέψει για επιβίωση. Σε συλλογικό επίπεδο τα υπόλοιπα όνειρα θίγουν τα μετά-πολεμικά τραύματα του Ιαπωνικού λαού. Ξεκάθαρος ο αντιπολεμικός ιδεαλισμός του Κουροσάβα μέσα από την ενότητα του «Τούνελ» και «Φούτζι-γιάμα Κόκκινο».
Στο τελευταίο όνειρο «Το χωριό των νερόμυλων» ο θεατής μεταφέρεται σε ένα μέρος γαλήνης και αρμονικής συνύπαρξης. Σε ένα χωριό απαλλαγμένο από τους εφιάλτες της σύγχρονης ζωής, την τεχνολογία και τον καταναλωτισμό. Ο σκηνοθέτης υπενθυμίζει την αξία της ζωής αλλά εξυμνεί και τον θάνατο. Ο ταξιδιώτης(θεατής) παρακολουθεί μια νεκρική πομπή με γιορτινή ατμόσφαιρα. Ο γέροντας που ηγείται της πομπής αναφέρει «…λένε πως η ζωή είναι σκληρή. Όλα αυτά είναι παραμύθια. Είναι καλό να ζεις. Είναι συναρπαστικό». Με την ολοκλήρωση της ταινίας ο Κουροσάβα κάνει μια πρόταση, για έναν κόσμο που όσο σκληρός και άδικος μπορεί να γίνει αλλό τόσο είναι εφικτό να τον ονειρευόμαστε και να παλέψουμε για να τον κάνουμε όμορφο.

«ΓΙΑΤΙ ΟΛΟΙ ΟΝΕΙΡΕΥΟΜΑΣΤΕ. ΟΛΟΙ ΒΙΩΝΟΥΜΕ ΤΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΟΠΟΥ ΤΟ ΜΥΑΛΟ ΜΑΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΕΙ ΕΝΑΝ ΚΟΣΜΟ ΚΑΙ ΤΗΝ ΙΔΙΑ ΣΤΙΓΜΗ ΖΕΙ ΜΕΣΑ ΣΕ ΑΥΤΟΝ» Κρίστοφερ Νόλαν για το INCEPTION.

Η ανάλυση του κινηματογραφικού ονείρου έγινε μέσα από το πρίσμα της ψυχανάλυσης. Πολλοί μεγάλοι δημιουργοί το χρησιμοποίησαν ως αυτοέκφραση και οπτικοποίησαν προσωπικούς εφιάλτες και φόβους. Σε άλλες περιπτώσεις πειραματίστηκαν με τις αφηγηματικές δομές που προσφέρει για να τις εντάξουν σεναριακά και να δημιουργήσουν νέα είδη. Οι σημερινοί σκηνοθέτες έχουν την δυνατότητα να μελετήσουν και να εμπνευστούν από το έργο των προκατόχων τους. Ο Κρίστοφερ Νόλαν, με την ταινία Inception(2010), χρησιμοποιεί το υποσυνείδητο αλλά αναδεικνύει και καθοδηγεί τους χαρακτήρες του με το συναισθηματικό όνειρο. Ο ίδιος παραδέχεται πως έχει επηρεαστεί από πολλούς σκηνοθέτες, όπως τον Κιούμπρικ, τον Γκίλλιαμ και τον Σκοτ αλλά «αν μπορούσα να κλέψω το όνειρο κάποιου αυτός θα ήταν ο Όρσον Γουέλς». Ακριβώς όπως και ο κεντρικός του χαρακτήρας, ο Κομπ(Λεονάρντο Ντι Κάπριο) κλέβει όνειρα για να εκμαιεύσει πολύτιμες πληροφορίες. Το Inception είναι κάτι πολύ παραπάνω από μια περιπέτεια επιστημονικής φαντασίας.

Η ταινία κινείται στο πλαίσιο πως υπάρχουν ονείρα μέσα στα όνειρα. Καθώς ο ανθρώπινος νους βυθίζεται σε βαθύτερα επίπεδα ύπνου, οι «αρχιτέκτονες» μπορούν να επέμβουν κατασκευάζοντας έναν εύπλαστο υλικό κόσμο και να εμφυτέψουν ή να υποκλέψουν ιδέες. Ο «αρχιτέκτονας ονείρων» Ντομινίκ Κομπ, μαζί με τον συνεργάτη του Άρθουρ, αναλαμβάνουν να εμφυτεύσουν μια ιδέα στο υποσυνείδητο του Μωρίς Φίσερ για λογαριασμό του Ιάπωνα επιχειρηματία Σάιτο. Συγκροτείται και εκπαιδεύεται μια ολόκληρη ομάδα με σκοπό να διεισδύσουν παράλληλα όλοι στο όνειρο του Φίσερ. Μαθαίνουν πως να εισβάλουν μέσα στα όνειρα, δημιουργώντας δικλείδες ασφαλείας για προστασία. Όποιος επιθυμεί να βγεί από το όνειρο είτε πρέπει να «ταρακουνηθεί» είτε να πεθάνει μέσα σε αυτό. Αν κάποιος αποκοπεί απότομα αυτό καταρρέει. Για να αποφύγουν τον κίνδυνο να εγκλωβιστούν σε μια «κατάσταση ονειρικής αναμονής», χρησιμοποιούν ένα προσωπικό τοτέμ(ένα μικρό αντικείμενο που τους βοηθά να ξεχωρίσουν το όνειρο από την πραγματικότητα).
Ο Oνειρόκοσμος στον ΚινηματογράφοΤο πραγματικό κίνητρο του Κομπ είναι να απαλλαγεί από την κατηγορία του φόνου της γυναίκας του Μαλ, η οποία αυτοκτόνησε όταν βρίσκονταν σε κατάσταση ονειρικής αναμονής, και να καταφέρει να επιστρέψει στα παιδιά του. Το όνειρο έχει την ικανότητα να συγκεντρώνει όλα τα συναισθήματα και αυτά με τη σειρά τους να καθοδηγούν το όνειρο. Έφόσον τα όνειρα είναι συνδέσεις εικόνων και οι εικόνες προκαλούν έντονα συναισθήματα αυτά υπερισχύουν του υποσυνειδήτου, ως μια μορφή συναισθηματικής έκφρασης. Με αυτό τον τρόπο η εικόνα της γυναίκας του Κόμπ, ώς προβολή της συναισθηματικής του κατάστασης, εισβάλει στο ομαδικό όνειρο και θέτει το εγχείρημα και τους ίδιους σε κίνδυνο. Οι χαρακτήρες καταφέρνουν να ξεπεράσουν τα εμπόδια και η αποστολή στέφεται με επιτυχία. Ο Σάιτο τηρεί την υπόσχεση του και βοηθά τον Κομπ να επανενωθεί με τα παιδιά του. Στην τελευταία σκηνή της ταινίας ο Κομπ, για να επιβεβαιώσει την πραγματικότητα τεστάρει το τοτέμ του, προτού όμως δούμε τα αποτελέσματα το πλάνο σταματά. Ο θεατής αναρωτιέται αν βρίσκεται ακόμα σε κατάσταση ονειρικής αναμονής…

Η λίστα των ταινιών και των δημιουργών τους που σχετίζονται με τα όνειρα είναι ατέλειωτη. Κάποιες ίσως μας μαγεύουν περισσότερο, αλλά γενικότερα η τέχνη του κινηματογράφου μας προσφέρει μια εναλλακτική αφύπνιση. Μέσα από τη συλλογική προβολή του υποσυνειδήτου και των συναισθημάτων μας μπορούμε να γίνουμε αρχιτέκτονες των δικών μας ονείρων.
Ο Oνειρόκοσμος στον Κινηματογράφο

Κοινοποίηση

Γραψτε ενα σχολιο